اجاره‌نشين‌ها چندمين فيلمي بود که آن را تدوين مي‌کرديد؟

بعد از شهر موش‌ها اين دومين فيلم سينمايي بود که تدوين مي‌کردم. البته قبل از آن تعداد زيادي فيلم مستند و داستاني تدوين کرده بودم که همه‌شان جزو توليدات تلويزيون بودند.

چطور به گروه سازنده اجاره‌نشين‌ها پيوستيد؟

براي پاسخ به اين پرسش بايد کمي به عقب برگردم. زماني که در تلويزيون مشغول کار بودم تخصص من تدوين همزمان صدا و تصوير بود و اين مصادف بود با زماني که صدابرداران شاغل در تلويزيون آرام آرام جذب سينما مي‌شدند. البته از آن‌جا که تا قبل از اين دوران، صدابرداري در سينما چندان جدي گرفته نمي‌شد فيلمسازاني که صدابردارهاي سازمان را براي همکاري دعوت مي‌کردند از آن‌ها مي‌پرسيدند چطور مي‌توان برش صدا را هم انجام داد؟ و پاسخ آن‌ها اين بود که تدوينگرهاي شاغل در تلويزيون به‌راحتي اين کار را انجام مي‌دهند. در آن دوران پيش از آن‌که براي تدوين اجاره‌نشين‌ها دعوت به کار شوم سه نفر از همکاران تلويزيوني (جهانگير ميرشکاري، اصغر شاهوردي و بهروز معاونيان) صدابرداري اين فيلم را انجام داده بودند و با توجه به سابقه همکاري طولاني‌مدتي که بين ما وجود داشت من را به داريوش مهرجويي معرفي کرده بودند. به‌هرحال بعد از معرفي و آشنايي اوليه، ايشان من را آزمايش کرد تا ببيند مي‌توانم اجاره‌نشين‌ها را تدوين کنم يا نه. براي شروع اين همکاري بايد صدا و تصوير سکانس اول فيلم را (يعني جايي که مأمور شهرداري در حال نصب پلاک خانه است) تدوين مي‌کردم. خوشبختانه از کار من خوشش آمد و قرار شد از فرداي همان روز اجاره‌نشين‌ها را تدوين کنم.

با توجه به حجم حوادث داستان و روش کار مهرجويي، احتمالاً در هنگام تدوين اين فيلم، مواد خام فراواني داشته‌ايد.

همين‌طور است. اگر اشتباه نکرده باشم چيزي نزديک به 250 حلقه نگاتيو آماده تدوين بود.

براي رسيدن به زمان استاندارد نمايش فيلم در سينماها چقدر از فيلم کوتاه کرديد؟

زمان فيلم پس از پايان تدوين به 136 دقيقه رسيد که با همان نسخه در جشنواره فيلم فجر به نمايش گذاشته شد. خوشبختانه رضايت تماشاگران و دست‌اندرکاران سينما از ضرباهنگ فيلم باعث شد تا اجاره‌نشين‌ها با همان تدوين و با همان مدت زمان روانه اکران عمومي شود، اما زماني که قرار شد فيلم در آمريکا به نمايش گذاشته شود، پخش‌کننده آمريکايي درخواست کرد براي تناسب با زمان نمايش فيلم در سينماهاي آمريکا اجاره‌نشين‌ها را به زمان 120 دقيقه برسانيم.

براي رساندن فيلم به اين زمان، کدام صحنه‌ها را حذف کرديد؟

سال‌ها از اين موضوع مي‌گذرد. متأسفانه چيزي يادم نمي‌آيد.

براي نمايش فيلم از تلويزيون چطور؟ تغييراتي که در نسخه‌هاي به نمايش درآمده از تلويزيون وجود دارد هم کار شماست؟

نه. من بعد از آماده شدن فيلم ديگر هيچ دستي به آن نبردم. البته من خودم اين فيلم را از تلويزيون نديده‌ام، اما شنيدم تغييرات زيادي در آن داده‌اند.

نوع همکاري شما و مهرجويي چگونه بود؟ ايشان اين اجازه را به شما مي‌داد که اگر صحنه‌اي با کل فيلم هارموني ايجاد نمي‌کرد آن را حذف کنيد يا تغييرش دهيد؟

اين را يادم رفت بگويم که اجاره‌نشين‌ها را قرار بود مهرجويي خودش تدوين کند و من اصلاً از اول به عنوان دستيار تدوين دعوت به همکاري شدم، اما کمي که گذشت ايشان به من آزادي عمل بيشتري داد و از آن‌جا که فيلم، شخصيت‌ها و ماجراهاي متعددي داشت، تصميم گرفت اين کار را به من بسپارد و خودش فقط نظارت کند. ضمن اين‌که بخش عمده جذابيت فيلم، صداي آن بود و همان‌طور که گفتم برش نوار صدا و کار بر روي آن جزو تخصص‌هاي من بود. من در اين مرحله با استفاده از چند باند، صداي فيلم را تقويت کردم که همين باعث شد تا نگراني تهيه‌کننده و دست‌اندرکاران فيلم براي شنيده شدن صداها در سينما از بين برود. اما در اين زمينه که شما مي‌گوييد، خوشبختانه مهرجويي هميشه انتقادپذيري خود را حفظ کرده و واقع‌بينانه با مسائل برخورد مي‌کند. مثلاً يادم مي‌آيد درباره يکي از صحنه‌ها (جايي که يکي از دلال‌ها تغيير چهره مي‌دهد تا خود را به جاي رام دام‌دار جا بزند) به اين نتيجه رسيديم که نماهاي تغيير لباس و چهره او را حذف کنيم. دليلش هم اين بود که هردوي ما ارتباط خوبي با اين شخصيت ــ که قرار بود خودش را کس ديگري جا بزند ــ برقرار نمي‌کرديم و تا حد امکان نماهاي او را کوتاه کرديم.

صحنه‌هاي ديگري هم بود که در نسخه نهايي از آن‌ها استفاده نکرده باشيد؟

اگر اشتباه نکرده باشم صحنه‌اي هم بود که آقا باقري (شخصيتي که مرحوم منوچهر حامدي نقشش را بازي کرده بود) پس از ارائه راهکار به مستأجرها از خانه بيرون مي‌رفت. زماني که آن‌ها براي مشايعت او به بيرون از خانه مي‌آمدند مرحوم حسين سرشار زير آواز مي‌زد و صدايش با صداي سگ‌هايي که در بيابان‌هاي اطراف خانه پارس مي‌کردند گره مي‌خورد. اين صحنه هم از نسخه نهايي حذف شد. به‌هرحال همان‌طور که گفتم اجاره‌نشين‌ها مواد خام بسيار زيادي براي تدوين داشت و اگر تمام اين صحنه‌ها به فيلم اضافه مي‌شد شايد زمان نهايي فيلم نزديک به سه ساعت مي‌شد.

در هنگام تدوين اجاره‌نشين‌ها با چه دشواري‌هايي روبه‌رو بوديد؟

يکي از دشواري‌ها، خرابي ميز تدويني بود که قرار بود با آن کار کنيم! البته اين مشکل با همکاري يکي از عوامل فني استوديو برطرف شد و کار ادامه پيدا کرد. اما دشواري اصلي، عدم همخواني سرعت صدا و تصوير بود که بايد با آن کنار مي‌آمديم. آن زمان نوار 5/17 اينچي صدا گير نمي‌آمد و صدابرداري با نوارهاي مخصوص 16 ميليمتري انجام شده بود. بنابراين وقتي نوارهاي صدا و نگاتيو روي ميز به حرکت درمي‌آمدند با دوجور حرکت مواجه بوديم؛ صدا به صورت 16 ميليمتري و تصوير به صورت 35 ميليمتري! البته از اين فيلم خاطرات خيلي زيادي دارم اما يکي از مهم‌ترينشان مربوط مي‌شود به زماني که مرحوم حسين سرشار را به استوديو دعوت کرديم تا صداي بعضي صحنه‌ها را ــ که جا مانده بود ــ ضبط کنيم. صداها مربوط به يکي از آخرين سکانس‌هاي فيلم بود؛ جايي که مخزن آب سرنگون مي‌شد و آبي که در راهرو جاري مي‌شد ايشان را با خود مي‌برد. ظاهراً صداي فريادهاي ايشان به دليل وجود صداهاي اضافي در صحنه ضبط نشده بود و حالا که کار صداي فيلم داشت به پايان مي‌رسيد بايد داد و فرياد او به صحنه اضافه مي‌شد. زماني که اين موضوع را با او در ميان گذاشتيم از جا بلند شد و بي‌آن‌که حرفي بزند از اتاق خارج شد. من به‌سرعت رفتم دنبالش و پرسيدم جريان چيست؟ مرحوم سرشار که آن زمان در اپرا فعاليت مي‌کرد گفت: «من نمي‌توانم داد بزنم، چون اگر اين کار را انجام بدهم ديگر نمي‌توانم آواز بخوانم.» خوب يادم هست من و اصغر شاهوردي (از صدابرداران فيلم) تا آن‌سوي حياط فرهنگسراي نياوران ــ که تدوين فيلم در زيرزمين آن‌جا انجام مي‌شد ــ دنبالش رفتيم و آن‌قدر اصرار کرديم تا حاضر شد اين کار را انجام دهد. شايد اگر مرحوم سرشار حاضر نمي‌شد اين کار را انجام دهد صداي آن لحظه از فيلم ناقص مي‌ماند. به‌هرحال اجاره‌نشين‌ها از آن فيلم‌هاي پايه‌اي است که خاطرات زيادي از آن به ياد من مانده است.

فگر کنم شما به عنوان تدوينگر، بيشتر از هر کس ديگر به شوخي‌ها و موقعيت‌هاي کميک فيلم خنديده باشيد.

همين‌طور است. در زمان تدوين، من و داريوش مهرجويي مدام از خنده ريسه مي‌رفتيم، چون برداشت‌هاي مختلف صحنه‌ها را مي‌ديديم تا براي تدوين انتخاب‌شان کنيم و اتفاقاتي که سرصحنه ايجاد شده بود خود ما را بيشتر از بقيه مي‌خنداند. شايد اگر مي‌شد آن نماها را به هم چسباند فيلمي ايجاد مي‌شد که از خود اجاره‌نشين‌ها هم خنده‌دارتر بود. ماجراهاي اين فيلم براي من فراموش‌نشدني است. خصوصاً به اين دليل که براي من يک سکوي پرتاب بود. در ضمن فروش فوق‌العاده‌اش باعث شد ترس تهيه‌کننده‌ها از کاربرد صداي همزمان در فيلم‌ها بريزد و با خود فکر کنند اگر قرار باشد فيلم ديگري بسازند، از اجاره‌نشين‌ها مشکل‌تر نخواهد بود، چون هم فيلم پرشخصيتي بود و هم حجم صدا و افکت بسيار زيادي داشت. به همين دليل معتقدم اجاره‌نشين‌ها در کنار باشو، غريبه کوچک (بهرام بيضايي) و دونده (امير نادري) سه اثر سينمايي مهمي هستند که باعث شدند صدابرداري همزمان در سينماي ايران رواج پيدا کند.